OVERDENKING
De overdenking gaat over wat in de volksmond wel ‘het elfde gebod’ wordt genoemd: Gij zult genieten. Een wat ongebruikelijk thema voor een preek. De Brabanders onder ons kennen de naam het elfde gebod waarschijnlijk als de naam van een Brabants biertje en de Groningers of Hagenezen als de naam van een eet(café). Toch was het een prediker, beter gezegd dé Prediker die het duizenden jaren geleden al zei:
Geníet op alle dagen van je leven, die God je heeft gegeven.
Nou is die combinatie van geloven en genieten niet zo vanzelfsprekend. Het lijkt wel of ze met elkaar op gespannen voet staan. Er zijn bijvoorbeeld nogal wat mensen die zich schuldig voelen als ze nietsdoen, ontspannen, het leven genieten. Zo hoorde ik eens een anekdote over een collega van mij. Tijdens de beroepingsprocedure voor predikant werd hem op een gemeenteavond gevraagd naar zijn hobby’s: “Wat doet u graag in uw vrije tijd? Wat zijn uw hobby’s?” Waarop hij zei: “Ik mag wel graag ’s avonds op een bankje zitten en omhoog kijken naar de wolken. Wat in de lucht staren. Dat was een onverwacht antwoord. Er ontstond wat geroezemoes in de zaal. Een paar gemeenteleden werden zelfs wat verontrust en vroegen zich af of dat wel het schaap met 5 poten was waar ze naar op zoek waren? Want luieren, niks doen is verdacht. Je bent hier toch niet voor je plezier? Ledigheid is des duivels oorkussen. Velen van ons zullen met dat soort gezegden zijn opgegroeid.
Toch staat er nergens in de bijbel dat we niet mogen genieten. Integendeel. De vorige keer dat ik hier voorging stond een tekst uit Hooglied centraal. Hooglied. Een boek vol erotiek. Er wordt niet alleen positief over seksualiteit gesproken, duidelijk is ook dat ervan genoten mag worden. In het tweede testament staan diverse verhalen over Jezus die aanwezig is bij feesten en etentjes. Jezus’ eerste openbare optreden is bij een bruiloft te Kana. Wanneer er gebrek aan wijn dreigt, ontstaat er paniek. Maar dan is het Jezus die ervoor zorgt dat het feest door kan gaan door van water wijn te maken. Wijn in overvloed, meer dan genoeg voor iedereen. (Dat was duidelijk nog in de tijd voor de campagne: Geniet, maar drink met mate.)
Gij zult genieten!
Ja, zul je misschien denken, maar…als iedereen maar op een bankje naar de wolken zit te staren, dan komen we er niet. Het is ook belangrijk dat mensen zich nuttig maken. Dat is waar. Bovendien kan het ook egoïstisch zijn als je uit bent op je eigen genot. Als ik het maar goed heb, dan zal het me verder een worst zijn. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?
Wat is genieten nu eigenlijk?
Als het om genot gaat worden vaak twee dingen door elkaar gehaald: genieten en genot zoeken. Genot zoeken betekent dat je iets doet omdat je dénkt daarvan te zullen genieten. Bijvoorbeeld een vakantie boeken. Een mooie auto kopen. Uit eten gaan. Een avond stappen. Het kan zijn dat je achteraf denkt: Heb ik er nu echt van genoten? Of heb ik me door reclame voor een bepaald product lekker laten maken of door verhalen van anderen? Het gebeurt mij wel dat ik een avond uitgebreid gegeten heb en dat ik dan daarna met een opgeblazen gevoel blijf zitten en dan bij mezelf denk: eigenlijk voel ik me hier niet lekker bij. Is dat genieten? Mezelf royaal bedienen en zoveel kunnen krijgen als ik maar op kan?
Dat is ook de vraag die Prediker zich stelt, aan het begin van zijn boek. Hij schrijft daar hoe hij eerst over genieten dacht. En hoe hij tegen zichzelf zei: “Kom, laat ik proberen de genoegens van het leven te smaken en te genieten van het goede.” Ik bouwde huizen, plantte wijngaarden. Ik heb slaven en slavinnen gekocht. Ik bezat runderen, schapen geiten. Ik verzamelde goud en zilver en ik proefde het genot van vele vrouwen. Ik genoot naar hartelust van alles wat ik had verworven…totdat ik me realiseerde …en wat als ik plotseling doodga? Dan moet ik dit allemaal achterlaten. Niks ervan kan ik meenemen. Dat maakt het najagen van genot heel betrekkelijk. Het is niet meer dan lucht en het najagen van wind. Het leidt tot hebberigheid, tot kopzorgen om te houden wat je hebt, om je dan uiteindelijk leeg achter te laten. Later in zijn boek schrijft Prediker: ´Geniet op alle dagen van je leven die God je heeft gegeven.’ Inmiddels heeft hij een andere kijk gekregen op wat echt genieten is.
Genieten dat is een gave van God die je kunt ontvangen wanneer je beseft dat je je leven van God gekregen hebt. Een geschenk waarvan je mag genieten. Genieten is een gave van God. Een levenskunst. Want genieten is helemaal zo vanzelfsprekend niet. Velen zullen dat herkennen. Je kunt nauwelijks genieten
- omdat je altijd streeft naar meer en beter
- omdat je bang bent om kwijt te raken wat je hebt
- omdat je je teveel zorgen maakt over morgen
- omdat je niet loskomt van een altijd aanwezig schuldgevoel t.o.v. anderen
- omdat je je geen tijd gunt om even niks te doen en de grip op je leven los te laten.
Genieten is volgens Prediker bewust beleven wat er aan moois en goeds in je leven al gegéven is. De betekenis van het Hebreeuwse woord voor genieten is in dit verband verhelderend. Het betekent zoiets als: ergens intensief naar kijken, er helemaal in opgaan, jezelf erin verliezen.
Een kind dat een zandkasteel bouwt op het strand er daar helemaal in opgaat. Dat is genieten.
Na het gedane werk ’s avonds op een bankje zitten en niets doen. In het moment zijn en verder alles loslaten.
Echt genieten is niet gulzig iets naar je toehalen, maar het is je overgeven, jezelf verliezen, je inspanningen en zorgen loslaten en genieten van wat er is, hier en nu. Als je het zo bekijkt,
dan was het misschien niet eens zo vreemd geweest wanneer er een 11e gebod was geweest, dat had geluid: ‘gij zult genieten’. Vergeet bij alles wat je doet en laat niet te genieten. Maar als je goed oplet dan zit dat genieten al in het 4e gebod, in het 4e van de 10 woorden. ‘Neem de sabbat in acht.’ De sabbat die is ingesteld naar aanleiding van het verhaal van de schepping. In het scheppingsverhaal horen we dat God na iedere scheppingsdag terugkijkt op wat Hij gemaakt heeft en ervan geniet. Hij zag dat het goed was en op de 7e dag rust hij van alle werkzaamheden. Ook wij kunnen genieten als we sabbat houden. Sabbat houden in de zin van loslaten: ons werk, onze prestaties, ons sloven en onze bezorgdheid. Even pas op de plaats. Op een bankje gaan zitten en naar de wolken staren, zo je wilt, en je verheugen in wat er is. Je verliezen in het moment. Want het is door los te laten dat we zullen krijgen. Het is door onszelf te verliezen dat we ontvangen.
Gij zult genieten. Op het eerste gehoor lijkt het een wereldse boodschap, wat oppervlakkig. Maar genieten in de zin van onbezorgd loslaten. Met lege handen durven staan. Je zorgen overgeven. Je toevertrouwen aan de genade van God. Dát is niet werelds maar hemels.
Dat is wat geloven ten diepste is.
Vakantie kan bij uitstek een periode zijn om ons te oefenen in dat ontvangen, in genieten, in loslaten en overgeven. Vakantie komt van het latijnse woord ‘vacare’ dat leeg betekent, maar maar ook ‘vrij zijn van, vrij zijn voor’. We zijn vaak geneigd de dingen vast te willen houden. We willen de controle op ons leven in handen houden. Grip houden op de dingen uit angst het te verliezen. Maar het gevolg is dat het ons in de macht krijgt. Daarom is het goed ons te oefenen in vrij worden. Dat vrij worden kun je overal toepassen: op je werk, bij je carrière, je studie, met betrekking tot je familie of relatie, met betrekking tot je gezondheid of je zorg om de wereld. Laat het los, zo nu en dan. Vier de sabbat en geniet van het leven dat je is gegeven,
dan zullen de dingen hun greep op jou loslaten. Dan zul je vrij worden voor God en zul je ontvangen wat je nodig hebt uit Gods hand.
Amen